Nieuwsbrief #5, januari 2026
Macht, dreiging en onveiligheid in de huidige tijd

Kill chain buiten de democratische orde

Wie dacht dat we in 2025 het hoogtepunt aan politieke gekte hadden gezien, kreeg in het nieuwe jaar net tijd zijn oliebol door te slikken: op 3 januari 2026 maakte Trump op zijn social media-platform Truth Social bekend dat Amerikaanse elitetroepen de Venezolaanse dictator Maduro en zijn vrouw van hun bed hadden gelicht en met een boot naar New York hadden gebracht. Een gerichte stroomuitval in Caracas, explosies en de ontvoering van een zittend staatshoofd. Ik kijk uit naar de films, maar minder naar het tijdperk dat we nu betreden.

Hoewel de woorden van de Verenigde Naties nog nauwelijks serieus te nemen zijn, viel op de reactie van secretaris-generaal Guterres niets af te dingen. Hij waarschuwde dat de aanval ernstige gevolgen voor de regio heeft en een gevaarlijk precedent schept. Wat betekent deze Amerikaanse ontvoering? 

Als je even vergeet dat dit weer een stap verder is richting de Verenigde Staten als maffiastaat, met Europa als tandeloze consigliere.

Als je even vergeet dat het mondiale machtsspel niet langer is gebaseerd op een rule based order zoals we die na de Tweede Oorlog hebben opgebouwd om stabiliteit en samenwerking te bevorderen, maar op het idee van de sterkste die ongehinderd zijn eigen achtertuin beheert: China krijgt Taiwan, Rusland krijgt Oekraïne, Amerika krijgt Venezuela. Als je even vergeet dat Israël nu mogelijk, met steun van de Verenigde Staten, opnieuw Iran aanvalt, met als excuus nucleaire wapens of de binnenlandse protesten. Als je even vergeet dat Trump met deze actie een oliefontein heeft ingelijfd – hoewel het miljarden aan investeringen en minstens tien jaar wederopbouw zal kosten om die operationeel te krijgen. Als je dat alles even terzijde schuift, illustreert de ontvoering van Maduro een ontwikkeling die al langer gaande is: de afbrokkeling van het monopolie op geweld, dat het hart van de democratie vormt. 

Het monopolie op geweld is binnen alle democratische beschermlagen de kern van de moderne staat. Het beschermt de essentie van wat een gemeenschap bindt en rechtvaardig vindt. Geweld is het laatste middel om het functioneren van alle democratische instituties af te dwingen op een legitieme, proportionele manier, strikt bewaakt door de grenzen van de rechtsstaat. Na een lange aanloop wordt die kern op dit moment in razend tempo aan twee kanten ondermijnd. Van binnenuit door staten die hun eigen normatieve grenzen verlaten, van buitenaf door private actoren die niet aan democratische verantwoording zijn gehouden.

Een voorbeeld van het eerste is de illegale ontvoering door de Verenigde Staten, een voorbeeld van het tweede is de infiltratie van defensiesystemen wereldwijd door Big Tech. Hiermee komt de kill chain, het besluitvormingsproces om doelen te selecteren en aan te vallen, effectief buiten rechtsstatelijke controle te staan. Ook kunnen democratische processen worden gegijzeld door private belangen, zoals ik in mijn Vrij Nederland-essay over de genocide-economie in Gaza beschreef. Het is de meest angstaanjagende, stille revolutie van dit moment, die helaas door geen enkele politieke leider stevig op de agenda wordt gezet. 

The Drone Papers

Oervader van aanvallen buiten formele oorlogscontext is misschien wel Barack Obama. Sinds zijn grootschalige dronecampagnes in het Midden-Oosten is de norm langzaam verschoven van de rule of law naar de rule of threat assessment. 

In dit artikel van The Intercept uit 2015 wordt beschreven hoe die overheidsaanvallen onder democratische checks vandaan schuiven en elk raster van de rechtsstaat op het geweldsmonopolie - transparantie, toetsing, proportionaliteit, publieke controle - stap voor stap worden uitgegumd. Gelekte Pentagon-documenten maken inzichtelijk dat de moordaanvallen op ‘verdachte personen’ zelden bewezen terroristen raken. Het ontbloot een systeem van dodelijk geweld door de staat dat juridisch onaantastbaar blijft. 

Venezuela en de ontvoering van Maduro - welke soortgelijke voorbeelden kent de geschiedenis?

Timothy Snyder (hoogleraar Geschiedenis aan Yale University) is gespecialiseerd in Oost-Europa, de Sovjet-Unie, de Holocaust en de geschiedenis van het fascisme. In zijn reflectie op de ontvoering van Maduro voert hij een viertal precedenten op, zoals de Russische invasie van Oekraïne. 

Zo merkt hij op dat Donald Trump de extractie van Maduro beschrijft als een ‘buitengewone militaire operatie’, dezelfde taal die Vladimir Poetin gebruikte toen hij de grootschalige invasie van Oekraïne aankondigde op 24 februari 2022. Snyder komt binnenkort naar Nederland, op 15 januari 2026 ga ik met hem in gesprek in Paradiso. 

De inzet van PMC’s (Private Military Companies) door staten

Denktank Carnegie Endowment for International Peace maakte een analyse over de rol van private militaire groepen. In dit voorbeeld wordt aangetoond hoe huurmoordenaars, zoals de Wagnergroep, door Poetin werden gebruikt om buitenlandse belangen te dienen zonder formele statelijke verantwoordelijkheid. NB: de analyse is uit 2019 – nog voor de spectaculaire dood van Wagneraanvoerder Prigozjin in 2023. Lees hier.

Big Tech steeds vaker bepalend in conflicten tussen landen

De rol van Facebook bij de genocide in Myanmar, de rol van Palantir in surveillance-technologie die wordt gebruikt door westerse democratieën wereldwijd: steeds vaker zijn grote tech-bedrijven parallelle machtsspelers die buiten publieke controle vallen.

In dit artikel van The Guardian (Nederlandse vertaling mogelijk) wordt duidelijk hoe gevaarlijk het is als (militaire) infrastructuur toenemend in private handen ligt. Zoals het geval is bij Elon Musks Starlink, dat het communicatiemonopolie op de Oekraïense slagvelden heeft – althans: er zijn nauwelijks serieuze alternatieven. Dit stuk beschrijft hoe Elon Musk beval zijn Starlink-satellietnetwerk uit te schakelen om een Oekraïense drone-aanval op Russische oorlogsschepen te voorkomen.

Nuremberg (2025), nu in de bioscoop

Een geweldige film over de Neurenberg-processen van een twintigtal nazi-kopstukken door de ogen van de Amerikaanse psychiater Douglas Kelley, die belast is met hun psychologische onderzoek.

In Nuremberg maakt de Amerikaanse regisseur James Vanderbilt duidelijk dat gruweldaden niet worden gepleegd door monsters, maar door gewone mensen die hun individuele verantwoordelijkheid overdragen aan bureaucratische processen. Het proces én Kelley’s ontluisterende inzichten tonen aan waarom verantwoording afleggen geen luxe is, maar een noodzaak om het morele fundament van een samenleving in stand te houden.