Nieuwsbrief #4, september 2025
Macht, dreiging en onveiligheid in de huidige tijd

Verkiezingen

Eind oktober moeten we naar de stembus. Moeten, inderdaad, want niemand heeft er zin in, velen vragen zich of wat het nog uitmaakt en tegelijkertijd staat er meer op het spel dan ooit. Oorlogen, een genocide, de gevolgen van klimaatverandering, de uitholling van liberale democratieën wereldwijd door rechtspopulisten: het is veel en het is groot. Té groot misschien wel, wat van oudsher een vruchtbare voedingsbodem creëert voor hapklare oplossingen, zoals ik schreef in mijn essay over zondebokpolitiek. ‘Hoe complexer en abstracter de problemen die een gemeenschap bedreigen, hoe groter de ontvankelijkheid voor een simplistische, concrete zondebok. Politici spelen in een op een verlangen naar eenheid en stabiliteit – een verlangen dat, zo betogen zij, in de weg wordt gestaan door een gebrandmerkte groep die alle kwaad vertegenwoordigt.’ Die gebrandmerkte groep is op lokaal niveau steeds net anders – migranten, vrouwen, transmensen, et cetera – maar wat we wereldwijd zien is dat de parameters in rap tempo versmallen, tot een strak gekaderd ideaal overblijft van de eersterangsburger: de witte, (cultureel) christelijke, heteroseksuele ‘oorspronkelijke’ bewoner van een land, die een traditionele orde nastreeft. Het is de ‘hardwerkende Nederlander’ voor wie de VVD de veiligheid wil waarborgen, het zijn Henk en Ingrid voor wie de PVV de zon wil laten schijnen, het is boer Willem waarvoor de BBB zegt te strijden. Op een dor veld vecht ieder voor zijn eigen stek. 

Wat hierdoor onderbelicht blijft is de veel complexer problematiek die aan de meeste grote crises van de laatste jaren ten grondslag ligt, en die op geen enkele manier wordt geadresseerd door de zogenaamde terugkeer naar een traditioneel geordende samenleving. En dat is hoe een geglobaliseerde vrijemarkteconomie een oppermachtige industrie heeft voorgebracht die, gedreven door winstmaximalisatie, mensen en ecosystemen leegzuigt. De ‘marktoligarchen’ medeverantwoordelijk voor ingewikkelde globaliseringsvraagstukken zoals vervuiling en klimaatverandering, geopolitiek gedreven conflicten, onethische productieketens, het overnemen van de nieuwsvoorziening, financiële wanproducten of grondstoffenroof, hebben een soort staatsgreep gepleegd. Ze zijn oppermachtig en verbinden zich lokaal aan rechtspopulisten. Dat zijn namelijk de politici die hun parasitaire onbegrensdheid op globaal niveau met rust laten en zich richten op begrenzing van makkelijker prooi op lokaal niveau: minderheden, ‘afwijkenden’ en kwetsbare groepen. De conclusie van de laatste jaren dat de meeste verkiezingen zouden draaien om de (linkse) ‘globalisten’ versus de (rechtse) ‘nationalisten’ is dan ook niet de juiste. De globalisten zíjn de nationalisten; een gevaarlijk bondgenootschap dat in rap tempo liberale democratieën én de internationale orde ondermijnt. Hierover gaat ook mijn laatste essay, Leven in een Alt-democratie. Daarin beschrijf ik hoe de belangen van een geglobaliseerde private sector de publieke zaak en het welzijn van burgers gijzelen. Dat zie je niet alleen bij de obstructie van klimaatactie of het niet kunnen beheersen van Big Tech, maar ook bij het geweld dat Israël, met medewerking van de meeste westerse democratieën, aanricht in Gaza. Wat we hier zien is een complete genocide-economie, die bijna ieder aspect van het proces beïnvloedt en verzilvert in een verdienmodel. Van het aanjagen van haat, naar het verlammen van democratische beschermingsmechanismen, tot het sublimeren van het geweld en het saboteren van tegengeluid. Lees het essay hier. 

*

Lees- en kijktips

Is de Nederlandse rechtsstaat wel voorbereid op de verkiezingswinst van Geert Wilders’ PVV? Deze vraag is helaas, na de laatste Tweede Kamerverkiezingen van november 2023, opnieuw relevant. Vlak na die schokkende winst schreef professor Constitutioneel Recht aan de Uva, Niels Graaf, over deze vraag een interessant stuk met niet zo’n opbeurende conclusie. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Italië of Duitsland, is onze rechtsstaat niet bestand tegen het antiliberale, extreemrechtse gedachtegoed van dit soort partijen, tenminste vanwege twee gebreken. Geschreven in het Engels, maar in het Nederlands te lezen via de knop rechtsboven in de URL-balk. Lees hier.

Een belangrijke bron van polarisatie in de wereld is de genocide in Gaza. Onderdeel van die verdeeldheid is ook het benoemen van wat daar gebeurt. Het artikel ‘Genocide is een proces, geen gebeurtenis’ van Mark Kersten (assistent-professor Criminologie en Strafrecht aan de Universiteit van Fraser Valley in British Columbia, Canada) maakt duidelijk dat daar niet altijd een simpele peilstok voor bestaat; een genocide kan ook voortvloeien uit een lange aanloop van ‘slow violence’. 

In mijn laatste boek Eigen planeet eerst beschrijf ik uitgebreider over de ‘staatsgreep’ van de geglobaliseerde private sector. Binnen enkele decennia zijn er twee ‘planeten’ ontstaan: twee gescheiden systemen waarin men andere belangen nastreeft. Een ‘globale’ wereld waarin de strikt economische realiteit van multinationals en financiële netwerken regeert, en een ‘lokale’ wereld waarin burgers, verleid door politici, een cultuuroorlog uitvechten. Donald Trump is een goed voorbeeld van wat ik in Eigen planeet eerst concludeer: de nationalisten zijn de globalisten en vice versa. In dit artikel beschrijft Harold James, economisch historicus aan Princeton, waarom Trump - zelfverklaard nationalist - feitelijk een globalist is. 

Op 8 oktober organiseert het Nexusinstituut in Amsterdam een lezing van historicus Rutger van der Hoeven over de enorme invloed van Francis Ford Coppola’s Apocalypse Now. Hoe vormde deze film de collectieve herinnering aan de Vietnam oorlog? 

Mijn kinderen zijn groot fan van muzikant Jeff Buckley, inderdaad de zoon van de befaamde Tim Buckley die op 28-jarige leeftijd aan een heroïne-overdosis overleed. Jeff Buckley is zo’n ongrijpbare, zeldzaam goede singer-songwriter, die maar één studioalbum uitbracht voor zijn mysterieuze verdrinking in een vertakking van de Mississippi-rivier. Op 8 augustus verscheen een documentaire over zijn leven: It’s Never Over, vernoemd naar een van zijn allermooiste nummers (als je het niet kent: zoek meteen op!) Met nooit eerder vertoonde beelden. Te zien op verschillende streamingdiensten.