Nieuwsbrief #3, december 2024
Macht, dreiging en onveiligheid in de huidige tijd

Afbraakversnellers

Het werd snel ondergesneeuwd door andere ontwikkelingen in binnen- en buitenland  - zoals een ruim ondersteunde motie van VVD-Kamerlid Becker (VVD) over de overheid die als gedachtenpolitie de ‘culturele en religieuze normen en waarden van Nederlanders met een migratieachtergrond’ bijhoudt, of de val van Bashar al-Assad. Toch kunnen we stellen dat het de uitkomst van de Amerikaanse Presidentsverkiezingen van 5 november 2024 was waarmee op symbolische wijze een pagina in de naoorlogse geschiedenis werd omgedraaid. 

De herverkiezing van Donald Trump en zijn running mate J.D. Vance luidt een nieuw tijdperk in: van onbewuste afbraak naar bewuste afbraak. De meeste kiezers konden tien, vijftien jaar geleden nog zeggen dat ze op clowneske pestkoppen stemden vanuit een soort wanhoop dat er door de gevestigde politiek niet naar ze geluisterd werd, niet omdat ze serieus wilden dat de liberale democratie werd gesloopt. Dat argument gaat niet meer op – men weet nu wat men krijgt. In de angst voor het verval van de westerse beschaving heiligt het doel de middelen, zo klinken de doempreken van politici als Trump, Wilders of Orbán, met ieder een lokaal antwoord van buitensluiten, op zoek naar verlossing in een strijd tussen goed en kwaad. Ze spelen in op een sentiment dat onder een steeds bredere groep speelt: er wordt ons iets afgenomen. Als we niet naar drastische instrumenten grijpen, is het zometeen te laat. 

Deze lichting succesvolle politici zweert bij een conflictmodel, zoals Wilders zelf beaamt – ‘Ik geloof in conflict als model om vooruit te komen, niet in consensus.’ In dit model zijn alle (economische) politieke dossiers ondergeschikt aan de cultuuroorlog die wordt voorgesteld. Vóór alles geldt: de ‘westerse beschaving’, gebaseerd op wit, christelijk nationalisme, moet beschermd worden tegen ondermijnende krachten. Familiewaarden, tradities en privé-eigendommen garanderen hier een tevreden gemeenschap, die de ‘doorgeslagen liberale elite’ probeert te verzwakken. Migranten worden ‘binnengehaald’ om grond en huizen in te nemen, om gewoontes, religie en huidskleur aan te lengen; vrouwen- en LGBTQ-rechten ondergraven het traditionele gezin en geboorte-aantallen, zodat uiteindelijk de dominantie van de ‘oorspronkelijke’ (witte, christelijke) bewoners wordt vervangen.  

Dergelijke nativistische teksten die draaien om de tegenstelling tussen de ‘oorspronkelijke’ bevolking en de ‘nieuwkomers’ van een land zijn al jaren te horen in de politiek. Minder bekend is de radicalere onderstroom ervan: accelerationisme – volgens eerdere rapporten van de NCTV de ‘voornaamste rechts-extremistische geweldsdreiging’ ‘waarbij het creëren of versnellen van chaos wordt nagestreefd, om zo een rassenoorlog en de vervanging van de democratie door een witte etnostaat te bespoedigen.’ Over accelerationisme gaat mijn nieuwe essay in deze reeks, en over de effecten ervan die ook bovengronds steeds meer zichtbaar worden. Accelerationisten zijn feitelijk afbraakversnellers: ze proberen ‘het systeem’ (de moderne, liberale democratie) te vernietigen, zodat er een beter, totalitair alternatief kan verrijzen. Verlossing door vernietiging. 

Een van de belangrijkste neveneffecten die ik hiervan zie, is de verschuiving van geweld: niet langer horizontaal, tussen burgers onderling - wat in een gezonde democratie overigens geen probleem hoeft te zijn, maar eerder verticaal, van de staat richting haar eigen burgers. Althans: richting bepaalde gróepen burgers. De motie-Becker is hiervan een goed voorbeeld. Lees het essay hier. 

Er zijn verschillende manieren hoe extreme ideologieën mainstream kunnen worden. Van belang is dat de ‘angel’ uit de ideologie wordt gehaald, zodat het gedachtengoed acceptabel wordt voor een bredere groep mensen. Onderzoeken wijzen uit dat het gebruik van memes, humor en satire belangrijke online wapens zijn geweest in de wereldwijde normalisering van het extreme, zo betoogt ook deze schrijfster over bijvoorbeeld Zweden: ‘[de Neonazi-organisatie NRM] introduceerde een laag ironie die rechtse ideeën aantrekkelijker, legitiemer en acceptabeler maakt voor een breder publiek. De strategische inzet van memes zorgt ervoor dat extremistische ideologieën het publieke discours binnendringen en dat extreemrechtse ideeën vanuit de krochten van het internet overvloeien naar reguliere platforms.’

Op 16 december is het een jaar geleden dat Mathieu Segers overleed, hoogleraar Europese geschiedenis, maar bovenal bijzonder mens en belangrijk denker over het ‘project Europa.’ Zijn bespreking van het oeuvre van Curzio Malaparte leest als een lange ode aan de ‘fatale kwetsbaarheid’ van Europa, waarin tegenstellingen niet per se tot een cultuuroorlog moeten leiden, maar waarin ze juist kunnen samenkomen: ‘Malaparte deed verslag van die eindeloze exercitie – de tranen, de vervreemding en de troost die daar onlosmakelijk mee verbonden zijn – die van Europa toch een thuis maakt. Een thuis voor de eeuwige poging tot – en de eeuwige illusie van – samenleven.’

De Poolse sociologe en auteur van het boek 'Anti-Gender Politics in the Populist Moment' Elżbieta Korolczuk concludeert dat onderwerpen rond feminisme en genderkwesties zijn gekaapt door neoliberaal rechts. Het is weer een voorbeeld van hoe economische problemen in de huidige politiek inzet van cultuuroorlogen worden gemaakt. ‘De as van politieke verdeeldheid verandert; terwijl kiezers in het verleden ruzie maakten over economische of politieke kwesties, is vandaag het belangrijkste criterium voor verdeeldheid opvattingen over familie, seksualiteit, globalisering, steun voor waarden zoals individualisme versus gemeenschap.’

Twee filmtips:

‘Plots verschijnt hij voor het eerst op Netflix: een van de beste Nederlandstalige films ooit gemaakt,’ schreef MovieMeter vorige week. Niet voor teergevoelige harten, deze Vlaamse film Skunk van regiseeur Koen Mortier, over de jonge Liam, die opgroeit in een gewelddadige omgeving en uiteindelijk terechtkomt in een gesloten inrichting. Trailer: kijk hier.

Makkelijker verteerbaar, maar helaas even realistisch is The Apprentice, over een jonge Donald Trump die onder de vleugels wordt genomen van de beruchte, conservatieve advocaat Roy Kohn. Fenomaal acteerwerk van Jeremy Strong, die je kunt kennen als oudste zoon Kendall Roy in nog zo’n geweldige serie: Succession.