Nieuwsbrief #2 – oktober 2024
Macht, dreiging en onveiligheid in de huidige tijd

Orde

Het lijkt alsof een tijdperk van totale chaos is aangebroken. In eigen land probeert PVV-minister Faber het noodrecht oneigenlijk in te zetten en plaveit daarmee de weg naar het normaliseren van antirechtsstatelijke trucs; Israël breidt haar grondoffensief verder uit naar Libanon met een Iraanse raktaanval tot gevolg; na ruim twee jaar standhouden is de strategische stad Vuhledar in Oost-Oekraïne door de Russen ingenomen - het is maar een greep uit het geheel. Universele mensenrechten, en het internationale rechtssysteem als waarborg daarvan, smelten als wassen neuzen te midden al die brandhaarden. 

Toch zit achter deze ogenschijnlijke chaos een logische en redelijk eenduidige politieke ideologie, en dat is de overtuiging dat de samenleving volgens een bepaalde ordening of hiërarchie zou moeten functioneren, die, mits hersteld, het volk terugvoert naar een glorieus verleden. Poetin, Netanyahu, of de radicaal-rechtse politici (zoals Faber) die op het gehele Europese vasteland naar het centrum van de macht zijn opgeschoven: ze delen het nostalgische verlangen naar een zogenaamde ‘natuurlijke orde’ waarin mensen nu eenmaal ongelijk zijn, en ze verzetten zich tegen bepaalde fundamentele waarden van de liberale democratie. Leidend daarbij is nativisme: de natiestaat is voorbehouden aan de ‘eigen’, ‘oorspronkelijke’ bevolking, die beschermd moet worden voor ‘vreemde elementen’. Sterk leiderschap en rigoureuze keuzes zijn nodig om die oude orde te herstellen – een samenleving zonder mensen met een andere afkomst, religie, huidskleur, seksuele geaardheid dan wel politieke mening (vul in wat van toepassing in). In dat licht bezien wordt helder dat de huidige, ogenschijnlijke chaos slechts de opmaat naar dat einddoel is. Extremisme is feitelijk niets anders dan de doorgeschoten behoefte aan ordening. 

Om het electoraat hierin mee te krijgen, is vijanddenken van groot belang: alle interne problemen worden op de zondebok geprojecteerd. ‘We’ worden bedreigd en dat legitimeert kordaat optreden, waarbij helaas wat mensenrechten, wetten of morele beginselen moeten wijken. Daarover gaat het tweede essay van deze serie: ‘Haat als laatste fase van menselijkheid’ (hyperlink). Om uit die bevroren gemoedstoestand van haat te komen, is het juist van belang om als samenleving, en als mens, een zekere flexibiliteit van denken en zijn te omarmen. De wereld verandert, gezinssamenstellingen veranderen, mensen en hun onderlinge relaties veranderen - met enige weerbaarheid is daar prima mee te dealen. In hoeverre je met die veranderingen wil meebewegen is bespreekbaar, maar de tijd willen stilzetten, laat staan terugdraaien, is meegaan in een waanidee waarvoor huidige politieke leiders bereid zijn zware offers te brengen. 

***

Een bekende conservatieve filosoof die zijn leven lang pleitte voor het eren van een ‘natuurlijke orde’ waarin ongelijke machtsverhoudingen nu eenmaal een gegeven zijn, is Roger Scruton (1944-2020), tevens leermeester van Thierry Baudet en veel andere radicaal-rechtse politici. Zijn columns en boeken ademen een katholiek conservatisme dat uitgaat van de kracht van gemeenschap en traditie. De emancipatie van het individu (of: ‘doorgeslagen woke-denken’, zoals het nu zou worden genoemd) vormt daarvoor een ernstige bedreiging. Dit stuk van Matt McManus, schrijver en docent politieke wetenschappen aan de Universiteit van Michigan, biedt een inkijkje in Scrutons ideeën over de heiligverklaring van macht, en meteen ook een ontkrachting daarvan.   

Diametraal tegenover orthodoxie en wij-zij-denken staat nieuwsgierigheid. De moed om onbekende paden te verkennen. Niet alleen politici hebben dat vermogen vaak verloren, ook ons schoolsysteem ramt het er vakkundig uit. Ik weet nog dat mijn dochter zich in de vijfde klas vol verve had gezet aan een essay voor Nederlands met de vraag of het softpornografische nummer ‘WAP’ (Wet Ass Pussy) van Cardi B. een feministisch strijdlied was, en het met een bloedrode onvoldoende terugkreeg omdat ze niet de juiste signaalwoorden had gebruikt. Tijd om dit wereldberoemde essay uit 1939 van pedagoog Abraham Flexner weer eens uit de kast te trekken: The usefulness of useless knowledge, of: het nut van nutteloze kennis. De grootste problemen van de geschiedenis zijn niet opgelost door mensen die goed door hoepels konden springen, maar door mensen die vrij durfden te denken.

Ik ben altijd een groot fan geweest van primatoloog Frans de Waal (1948-2024). Met aansprekende voorbeelden van ‘zijn’ geliefde mensapen, benaderde hij complexe morele vraagstukken die net zo goed over mensen gingen. In dit korte filmpje legt hij uit hoe de mensheid wel bepaalde morele beginselen voor de eigen ‘in-group’ aanhangt, zoals empathie of rechtvaardigheid, maar die direct overboord gooit zodra het over vreemden uit de ‘out-group’ gaat.

Dit essay van Fien Veltman over opgroeien in een achterstandswijk in Friesland is even mooi als schrijnend; ze won er in 2021 de Joost Zwagerman Essayprijs mee. Not really making it gaat over haar tijd op de basisschool met klasgenoten zoals Priscilla, die thuis pepperspray in haar ogen krijgt gespoten, en Theo, wiens vader hem in een dronken bui met de tondeuse bewerkt. Een kinderwereld vol échte chaos, waarvan de sporen zich levenslang in een lichaam verankeren.