Nieuwsbrief #1 – juli 2024 
Macht, dreiging en onveiligheid in de huidige tijd

Sterk Europa.
Veilig Nederland.

Deze VVD-campagneboodschap voor de Europese Verkiezingen van juni jl. sierde bushokjes en reclamezuilen door het hele land. Het was een landelijke vertakking van het politieke Leitmotiv dat momenteel de gehele EU in de greep houdt, en dat het succes van de huidige machtsspelers op het wereldtoneel bepaalt: veiligheid. Wie wijst de grootste vijand aan en wie brengt daartegen het duidelijkste verweer in stelling? 

Hoewel de mensheid zich momenteel geconfronteerd ziet met een hele reeks dreigingen, van de klimaatcrisis, ongelijkheid en oorlog tot het voorkomen van een nieuwe pandemie, is het voor de meeste toehoorders direct duidelijk waarop het woord ‘veilig’ in dit verband toeziet: beschermd tegen migratie, beschermd tegen het vreemde. Binnen enkele decennia is rond dit thema een Machiavelliaans speelveld ontstaan, waarbij autoritaire leiders van populistische, radicaal-rechtse partijen vanuit de flanken zijn opgerukt naar het centrum van de macht. Hoewel er in ieder land lokale verschillen in uitwerking bestaan, leunt het gedachtengoed overal op nativisme: een onderscheid tussen de ‘oorspronkelijke’ (native) bevolking van een land, en de nieuwkomers, waarbij die laatste groep als bedreiging wordt gezien. Het is politiek vijanddenken dat de opmaat vormt voor rigide groepsvorming en conflicten. 

Over polarisatie als vruchtbaar politiek model ging mijn eerste essay in deze reeks. In ‘Wie zwijgt stemt toe’ verken ik de achtergronden van platgeslagen tegen-zij-denken en de druk om bij complexe thema’s heel simplistisch één kant te kiezen: voor migratie, of tegen migratie; voor Gaza, of tegen Gaza - etcetera. Het is de succesformule van politici die gedijen bij een conflictmodel en de verwezenlijking van een cultuuroorlog.  

Wat kunt u van deze nieuwsbrief verwachten? Een persoonlijke selectie van achtergrondartikelen die inzicht bieden in de (voorgestelde) dreigingen van deze tijd en de machtsverhoudingen die daarmee gepaard gaan, soms aangevuld met aanbevelingen voor films, boeken of tentoonstellingen. De stukken hoeven niet aan te sluiten bij mijn overtuigingen of die van VN, maar tenminste interessante perspectieven bieden. Voor feedback, tips of vragen kunt u altijd mailen naar info@vn.nl. 

Historicus Amos Goldberg is professor Holocaust History aan de Hebreeuwse universiteit van Jerusalem. In dit essay over het buitenproportionele geweld dat Israël aanricht in Gaza, bepleit hij een bredere benadering van het begrip genocide dan een strikt juridische, waarover het Internationaal Gerechtshof in Den Haag zich in de toekomst zal buigen. Hij gaat in op zelfverdediging als legitimering voor genocidaal geweld, en concludeert dat dit er niet onverenigbaar mee is – het is er vanuit historisch perspectief zelfs een van de belangrijkste redenen voor. 

In dit artikel van Shilo Brooks van de conservatieve denktank The Witherspoon Institute, reflecteert de auteur op een boek over vijf belangrijke denkers voor radicaal-rechts: Oswald Spengler, Julius Evola, Francis Parker Yockey, Alain de Benoist en Samuel Francis. Vanuit de overtuiging dat het westen is vervallen in cultureel en spiritueel braakland, bieden deze denkers radicale alternatieven voor de liberale democratie. Alternatieven die het onderzoeken waard zijn omdat ze wereldwijd wortelschieten en weerklinken in de voorstellen van politici van gematigd tot extreemrechts. 

De westerse, humanistische wens om rond conflicten almaar ‘verbindende stemmen’ bijeen te brengen kan ook verkeerd uitpakken, zo betoogt deze bekende Oekraïense podcastmaakster, Mariam Naiem. Er is soms meer aandacht voor ‘moedige, Russische opponenten’ dan voor de Oekraïners die op allerlei manieren voor hun soevereiniteit vechten. 

Aan de hand van een aantal boeken verkent schrijfster Rebecca Solnit de norm rond woede: een volkomen geaccepteerde emotie bij mannen, maar een ongewenste en daarmee onderdrukte emotie bij vrouwen. In een wereld waarin misogynie weer lijkt toe te nemen, is er genoeg voor vrouwen om woedend over te zijn – maar ook genoeg reden om die binnen te houden.